OECD'nin Yapay Zeka Okuryazarlığı Çerçevesi: 19 Yetkinlik
İyi komut yazan öğrenci yapay zeka okuryazarı sayılmıyor. OECD ve Avrupa Komisyonu çerçevesi komutu bir basamak sayıyor; öğretmenin ilk adımı ne olmalı?
Edtech Türkiye Editörlüğü 
'Komut' (prompt) yazmak, OECD ve Avrupa Komisyonu'nun yapay zeka okuryazarlığı çerçevesinde yalnız bir basamak. Create with AI alanındaki üçüncü yetkinliğin Temel seviyesinde öğrenci, yapay zeka sistemine nasıl komut vereceğini bilir; Hesaplamalı Düşünme becerisinin açıklamasında da komut, hedefleri yapay zekanın işleyebileceği biçimde anlatmanın bir örneği olarak geçiyor. Çerçevenin geri kalan ağırlığı başka yerde, yani çıktıyı sorgulamak, işi insanla yapay zeka arasında bölmek, gerektiğinde hiç kullanmamaya karar vermek.
Çerçeve ayrımı açıkça koyuyor: 'Yapay zeka okuryazarlığı, yapay zeka aracı kullanımından farklıdır.' Devamında, araçlarla salt etkileşimin çerçevede tarif edilen bilgi, beceri ve yetkinlikleri ne geliştirdiğini ne de onlara dayandığını söylüyor.
Çerçeve Kimden, Nasıl Hazırlandı?
AILit Çerçevesi, Avrupa Komisyonu ile OECD'nin ortak girişimi ve ilk ile ortaöğretim için yazıldı. Taslak Mayıs 2025'te yayımlandı. Paydaşlar bir anket ve bir dizi danışma toplantısıyla geri bildirim verdi; 2.000'den fazla kişinin görüşü final sürümü şekillendirdi. Raporun kapak notuna göre OECD adına PISA Yönetim Kurulu çalışmayı 8 Nisan 2026'da onayladı. Çerçeve, PISA 2029'daki Medya ve Yapay Zeka Okuryazarlığı (MAIL) değerlendirmesine katkı sağlıyor; web sitesi aynı katkıyı PISA 2029'un 'Innovative Domain' bölümü olarak anıyor.
Elimizdeki şey bir araştırma bulgusu değil, bir tasarım ve politika belgesi. Bağlayıcı değil; öğretmenleri, okul yöneticilerini ve eğitim otoritelerini desteklemek için hazırlandı.
Komut Yazmak Nerede Duruyor?
Create with AI alanının üçüncü yetkinliği, üretken sistemleri geri bildirim almak, sonucu geliştirmek ve düşünmeyi desteklemek için yönlendirmek. Komut bu yetkinliğin yalnız ilk basamağı. Kaynaktaki üç seviye ve sınıf senaryoları şöyle:
| Seviye | Kaynaktaki tanım | Sınıf senaryosu |
|---|---|---|
| Temel | Öğrenci, doğru geri bildirim ve yararlı yanıt almak için yapay zeka sistemlerine nasıl komut verileceğini bilir. | Aynı fikir için yazılmış iki komut sürümünün yanıtlarını karşılaştırır; bağlam, belirlilik ve kısıtların farkı nasıl yarattığını açıklar. |
| Orta | Yapay zekayla tekrarlı alışverişlerle çalışmasını geliştirir; çıktıları kendi fikirleriyle kıyaslayıp hedefine neyin hizmet ettiğine karar verir. | Oran ve orantıyla geometrik bir bahçe modeli tasarlar; yapay zekanın önerdiği ölçüleri kendi hesaplarıyla karşılaştırır. |
| İleri | Yapay zekanın geri bildiriminin fikirlerini nasıl şekillendirdiğini eleştirel değerlendirir; süreçte yapay zekayı nasıl kullanmak istediğini düşünür. | Yazı ödevinin ilk taslağını, yapay zeka geri bildirimiyle gözden geçirilmiş son sürümle karşılaştırır; hangi önerileri kullandığını, uyarladığını ya da yok saydığını kısa bir yansımada anlatır. |
Basamaklar komuttan yargıya çıkıyor. Temel seviyede soru 'nasıl istenir' iken İleri seviyede 'bu geri bildirim fikrimi nereye götürdü' oluyor. Değerlendirmemize göre bu, komut eğitimini bırakmayı değil, onu programın başlangıcı saymayı gerektiriyor. Sınıfta ilk adım, aynı fikir için iki komut yazdırıp çıktıları yan yana koymak olabilir. Öğrenciden hangisinin neden daha iyi çalıştığını açıklamasını isteyin.
Dört Alan Sırayla Okunuyor
Çerçeve yetkinlikleri dört alanda topluyor: Engage with AI, Create with AI, Manage AI ve Shape AI. Alanlar olası bir öğrenme yolunu yansıtacak biçimde sırayla sunuluyor. Engage with AI temel alan: Öğrenci önce yapay zekanın günlük yaşamdaki rolü üzerine eleştirel düşünmeyi öğreniyor. Create ve Manage bu temelin üstünde paralel ilerliyor. Shape AI ise zirve alan; çerçeveye göre ek destek ve zaman gerektirebilir. Engage 7 yetkinlikle en kalabalık alan, diğer üçü dörder yetkinlik taşıyor.
| Kaynaktaki yetkinlik adı | Türkçe karşılığı |
|---|---|
| Engage with AI: Yapay zekayla etkileşim (7) | |
| 1. Recognise AI's role and influence in different contexts. | Yapay zekanın farklı bağlamlardaki rolünü ve etkisini fark etme |
| 2. Describe how AI systems perform tasks using language that addresses and clarifies common misconceptions. | Yapay zekanın nasıl çalıştığını, yaygın yanlış anlamaları gideren bir dille anlatma |
| 3. Evaluate whether AI outputs should be accepted, revised or rejected. | Çıktıyı kabul, düzeltme ya da ret açısından değerlendirme |
| 4. Examine how predictive AI systems provide recommendations that can inform or limit perspectives. | Tahmine dayalı sistemlerin önerilerinin bakış açısını nasıl besleyebileceğini ya da daraltabileceğini inceleme |
| 5. Compare how AI systems consume energy and natural resources. | Enerji ve doğal kaynak tüketimini karşılaştırma |
| 6. Explain how AI could be used to amplify societal biases. | Toplumsal önyargıların yapay zekayla nasıl büyütülebileceğini açıklama |
| 7. Analyse how well the use of an AI system aligns with ethical principles and human values. | Kullanımın etik ilkelerle ve insani değerlerle uyumunu çözümleme |
| Create with AI: Yapay zekayla üretme (4) | |
| 1. Use AI systems to explore new perspectives and approaches that build upon original ideas. | Özgün fikirlerin üzerine yeni bakışlar ve yaklaşımlar keşfetme |
| 2. Visualise, prototype and combine ideas using different types of AI systems. | Fikirleri görselleştirme, prototipleme ve birleştirme |
| 3. Direct generative AI systems to elicit feedback, refine results and support reflection. | Üretken sistemleri geri bildirim, iyileştirme ve yansıtma için yönlendirme |
| 4. Analyse how AI can safeguard or violate content authenticity and intellectual property. | İçerik özgünlüğünü ve fikri mülkiyeti koruma ya da ihlal etme biçimlerini çözümleme |
| Manage AI: Yapay zekayı yönetme (4) | |
| 1. Decide whether to use AI systems based on the nature of the task. | Görevin doğasına bakarak kullanıp kullanmamaya karar verme |
| 2. Choose an appropriate AI approach for a task by comparing how different AI systems operate and what they are best suited to do. | Sistemleri karşılaştırarak göreve uygun yaklaşımı seçme |
| 3. Decompose a problem to determine when and how AI systems should be used to automate or augment tasks. | Problemi parçalara ayırıp yapay zekanın nerede ve nasıl devreye gireceğini belirleme |
| 4. Monitor and evaluate AI use throughout a problem-solving process. | Problem çözme boyunca kullanımı izleme ve değerlendirme |
| Shape AI: Yapay zekayı şekillendirme (4) | |
| 1. Investigate how an AI system is intended to work, whom it is designed for and what its limitations are. | Sistemin nasıl çalışmak üzere tasarlandığını, kimi hedeflediğini ve sınırlarını araştırma |
| 2. Evaluate AI systems using defined criteria, expected outcomes, test cases and user feedback. | Ölçütler, beklenen sonuçlar, test örnekleri ve kullanıcı geri bildirimiyle değerlendirme |
| 3. Design AI systems with attention to how data sources, selection and information flow influence behaviour and outputs. | Veri kaynağı, seçimi ve bilgi akışının çıktıyı nasıl etkilediğini gözeterek tasarlama |
| 4. Improve AI systems to address and promote human well-being and societal benefit. | İnsan refahı ve toplumsal yarar için sistemleri iyileştirme |
Okul yöneticisi bu tabloyu bir envanter olarak kullanabilir: Okuldaki her yapay zeka etkinliğini bir yetkinliğin yanına yazın, boş satırlar eksik alanı gösterir. Seviyeler için çerçeve, Temel, Orta ve İleri basamaklarının belirli yaş ya da sınıf aralığına karşılık gelmediğini yazıyor.
Kullanmamaya Karar Vermek de Beceri
Manage AI alanının ilk yetkinliği, görevin doğasına bakarak yapay zeka kullanıp kullanmamaya karar vermek. Temel seviye senaryoda öğretmen günlük görevleri tek tek sayıyor; öğrenciler sınıfın köşelerine dağılıyor. Köşelerin etiketleri 'Yalnız yapay zeka', 'Yapay zeka destekli', 'Yalnız insan' ve 'Emin değilim'. Aynı yetkinliğin Orta seviyesindeki sınıf senaryosunda öğrenci, ödevin adımlarını tek tek ele alıyor ve hangisinde yapay zekanın yardım edebileceğini, hangisinin kendi sesini ve muhakemesini gerektirdiğini ayırıyor.
Tutum bölümü bu ruhu açıkça yazıyor: Sorumlu öğrenen, yapay zeka kullanımı hakkında şeffaflığın ve bilinçli karar vermenin önemini görür; buna yapay zekayı kullanmama tercihi de dahil. Problem çözme becerisi tarifinde de aynı fikir var: Öğrenciler yapay zekayı verimsiz, güvenilmez ya da hedefle uyumsuz bulduklarında sınırlayabilir veya bırakabilir.
Okul yönergeleri için çıkarım şu: 'Serbest' ile 'yasak' arasında tek bir çizgi çekmek yerine, ödevin adımlarını ayırıp her adımda ayrı karar vermeyi öğretmek çerçevenin sunduğu yol.
Öğretmenin Kendi Hazırlığı
Çerçeve, öğretmenleri yapay zeka okuryazarlığının ön saflarında görüyor ama bu sorumluluğu tek başlarına taşıyamayacaklarını yazıyor. Metin, OECD'nin 2024 TALIS çalışmasına dayanarak ortalamada öğretmenlerin üçte birinin yapay zeka kullandığını, dörtte üçünün ise yapay zekayla öğretmek için bilgi ve beceriden yoksun olduğunu bildirdiğini aktarıyor. Önerisi açık: Okul ve sistem yöneticilerinin tasarlayacağı hizmet içi öğrenme yalnız araç kullanımına değil, etik düşünmeyi ve öğrencinin kendi karar gücünü destekleyen öğretim yöntemlerine odaklanmalı.
Eğitim ekipleri için bir ayrım yararlı olur: Araç tanıtım oturumu öğretmene aracı gösterir, yöntem çalışması ise aracın derste ne zaman kullanılacağına ve ne zaman kullanılmayacağına karar vermeyi öğretir.
Bu Hafta Atılabilecek Adımlar
Bir okulun ya da okul yöneticisinin bu hafta atabileceği üç adım:
- Okuldaki yapay zeka etkinliklerini dört alana göre işaretleyin ve boş kalan alanı not edin.
- Bir derste Create with AI 3'ün Temel seviyesini deneyin: İki komut sürümünü yan yana koyun, farkı öğrencilere açıklatın.
- Öğrencilere bir yapay zeka çözümünü öğretmenin yöntemiyle karşılaştırtın; kabul, düzeltme ya da ret kararını gerekçelendirmelerini isteyin.
Eğitim Ekipleri İçin Uyarlama
Çerçeve okullar için yazıldı; çalışanlara yönelik bir belge değil ve yetişkin ya da kurumsal eğitimde denendiğine dair kaynakta bilgi yok. Değerlendirmemize göre yine de iki fikir kurum programlarına taşınabilir. Birincisi alan mantığı: Kurumun yapay zeka eğitim kataloğundaki her içeriği dört alandan birine yerleştirip hangisinin boş kaldığına bakmak. Katalogda yalnız komut atölyeleri varsa, program Create alanının bir köşesinde kalmış demektir. İkincisi seviye mantığı: Çerçevede seviyeler yaşa ya da sınıfa bağlı değil, çünkü öğrenenler farklı birikimle başlıyor.
Sınırlar
Çerçeve bir öğrenme kazanımı çalışması değil; hangi yetkinliğin öğrenciye ne kazandırdığını ölçmüyor. Metnin kendisi de yapay zekanın öğrenmeyi ne zaman artırdığını ya da zayıflattığını netleştirmek için daha fazla araştırma gerektiğini söylüyor. Komutun adı yetkinlik ve seviye tanımlarında yalnız Create with AI altında geçiyor, ancak Hesaplamalı Düşünme becerisinin açıklamasında komut, hedefleri yapay zekanın işleyebileceği biçimde anlatmanın bir örneği olarak anılıyor. Sınıf senaryoları yerel bağlama, yönergelere ve mevzuata uyarlanmalı. Çerçeve bağlayıcı değil ve AB Yapay Zeka Yasası'nın uygulanmasına rehberlik etmeyi amaçlamıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Komut yazmayı öğretmek yanlış mı?
Hayır. Create with AI 3'ün Temel seviyesinde komut bilgisi yer alıyor. Çerçevenin itirazı, bunu okuryazarlığın tamamı saymaya: Yapay zeka okuryazarlığını araç kullanımından ayırıyor.
Çerçeve okullar için zorunlu mu?
Hayır. Kaynağa göre bağlayıcı değil; öğretmenleri, okul yöneticilerini ve eğitim otoritelerini desteklemek için hazırlandı. Türkiye'de bir kurumun çerçeveyi benimsediğine dair kaynakta bilgi yok.
Çerçeve Türkçe mi?
Kaynaklarda Türkçe sürüm belirtilmiyor. Web sitesindeki etkileşimli sayfa şu an yalnız İngilizce.
Kaynak: OECD / Avrupa Birliği, 'Empowering Learners for the Age of AI: An AI Literacy Framework for Primary and Secondary Education', OECD Publishing, Paris, 2026. Rapor ve çerçeve sitesi.
Bu yazıdaki görüşler OECD'nin, üye ülkelerinin ya da Avrupa Birliği'nin resmî görüşü olarak aktarılmamalıdır.
Bu yazı EdTech Türkiye yayın masasında, yapay zeka desteğiyle birincil kaynaklardan hazırlandı; olgular kaynaklarla karşılaştırılarak denetlendi. Editörlerimiz yazıyı yayından sonra da izler; hata bildirimlerini düzeltme politikamıza göre ele alırız.
Bu içerik, Edtech Türkiye Editörlüğü'nün yapay zeka destekli yayın hattında kaynak taraması ve otomatik editör denetiminden geçirilerek hazırlanmıştır. Süreç için Editöryal İlkelerimize bakabilir, hata bildirimini iletişim sayfasından iletebilirsiniz.
