Yapay Zeka Okuryazarlığı: Komut Eğitimi Yetmiyor

Bir kurum çalışanlarına ya da öğrencilerine yapay zeka eğitimi verdiğinde, aracı açıp komut yazabilen kişinin okuryazar olduğunu varsayabilir. 27 Ekim 2026'da yayımlanan bir sistematik derleme bu varsayımı sınıyor. Derleme 56 hakemli yayına dayanıyor ve ana bulgusu şu: Yükseköğretimdeki çok sayıda girişim işlemsel beceriye, araç kullanımına ve komut yazmaya ağırlık veriyor; eleştirel düşünme, etik ve uzun vadeli gelişim ise daha az tutarlı biçimde ele alınıyor.

Araştırmanın künyesi

Çalışma, açık erişimli bir sistematik derleme. Yazarlar PRISMA 2020 yönergesini izledi. Arama 24 Ekim 2025'te yapıldı ve iki veri tabanını taradı: Eğitim odaklı ERIC ile çok alanlı Web of Science. Toplam 721 kayıt belirlendi; eleme sonunda 56 çalışma kaldı. Bunların 33'ü öğrenci odaklı, 9'u öğretmen adayı odaklı, 7'si görevdeki öğretmen odaklı, 5'i diğer yükseköğretim paydaşlarını, 2'si karma ya da belirsiz grupları kapsıyor.

Bu bir deney değil, literatür taraması. Yani bulgular tek bir kurumun ya da ülkenin ölçümü olarak okunmamalı. Derleme, 2021-2025 arasında yayımlanmış İngilizce çalışmaları ele alıyor. K-12 ve kurumsal çalışan örneklemleri kapsam dışı bırakılmış. Eğitim ve gelişim ekipleri için bu önemli bir sınır: Bulguların şirket içi eğitimlere doğrudan taşınacağı varsayılamaz.

Tanım hâlâ oturmuş değil

Yazarlara göre yükseköğretimde yapay zeka okuryazarlığının tanımı, çekirdek boyutları ve kuramsal sınırları üzerinde net bir uzlaşma yok. Çerçeveler birbirinden ciddi biçimde ayrılıyor. Yedi boyutlu 'yapay zeka okuryazarlığı yedigeni' teknik ve uygulamalı yetkinlikleri öne çıkarırken, eleştirel yapay zeka okuryazarlığı ölçeği ile duyuşsal, davranışsal, bilişsel ve etik boyutları bir araya getiren ABCE modeli eleştirel, duyuşsal ve etik boyutlara ağırlık veriyor. Etiğin yeri bile tartışmalı: Bazı çerçeveler onu birçok boyuttan biri sayıyor, bazıları tüm yetkinlikleri kesen bir mercek olarak konumlandırıyor.

Değerlendirmemize göre bunun kurumlar için pratik sonucu şu: 'Yapay zeka okuryazarlığı eğitimi aldık' cümlesi tek başına bir şey söylemiyor. Hangi çerçevenin, hangi boyutun kastedildiği belli değilse iki kurumun aynı eğitimi aldığını söylemek mümkün değil.

Eğitimler araç ve komut becerisine yığılıyor

Derlemenin ikinci sorusu, hangi eğitim yollarının uygulandığıydı. Yazarlar erken dönem çabaların sıklıkla işlemsel becerilere odaklandığını belirtiyor: Üretken yapay zeka araçlarını kullanmak, çıktıyı doğrulamak, uygulamaları ders tasarımına katmak. Bu araç odaklı yaklaşımlar kısa vadede yararlı bulunuyor. Ancak derin eleştirel yansıtmayı, etik tartışmayı ve duyuşsal katılımı çoğu zaman ihmal ediyor.

Doğrulama, derlemede işlemsel beceriler arasında sayılıyor. Değerlendirmemize göre bu bir ayrıma işaret ediyor: Çıktıyı kontrol etmeyi öğretmek, tek başına eleştirel değerlendirme kazandırmak anlamına gelmeyebilir. Eleştirel düşünme, çıktının neden güvenilir göründüğünü ve kimin zararına çalışabileceğini sormayı da içerir.

Yazarlar kanıt tabanının sınırını da açıkça yazıyor: Mevcut çalışmaların çoğu küçük ölçekli, tek merkezli ya da keşfedici nitelikte; birleşik ve ölçeklenebilir yollara dair kanıt az.

Hangi eğitim yolu ne kanıtlıyor?

Derleme eğitim yollarını beş gruba ayırıyor. Gruplar birbirini dışlamıyor; bazı uygulamalar birden fazla yolu birleştiriyor. Tablo, derlemenin temsilî örneklerine dayanıyor ve 56 çalışmanın tam bir dökümü değil.

Rakamlar mesleki gelişim satırında verilmiş. Hong'un çalışması yüzde 56,0'lık genel okuryazarlık kazanımı ve altı ay sonra yüzde 85'in üzerinde kalıcılık bildiriyor. Hur'un çalışması yapay zeka kaygısında anlamlı düşüş ve öğretim güveninde artış gösteriyor. Garcia Vallejo'nun çalışmasında memnuniyet 5 üzerinden 4,81 ve etik ile pedagojik farkındalık belirgin. Bunlar derlemenin aktardığı tek tek çalışmalar; her biri kendi örnekleminde ve kendi ölçeğiyle geçerli.

Kalıcılık ölçümü burada tek bir çalışmayla örnekleniyor ve o programın süresi derlemede ayrıca belirtilmiyor. Kısa bir atölyenin aynı kalıcılığı sağlayacağını bu veriden çıkarmak mümkün değil.

Öğrenci ve eğitmen aynı yerde durmuyor

Üçüncü soru, okuryazarlık düzeylerine ilişkin ampirik kanıttı. Öğrenci odaklı çalışmalar çoğunlukla orta düzeyde genel okuryazarlık bildiriyor. Eğitmen odaklı çalışmalar ise üst düzey, pedagojik ve etik alanların birkaçında hazırlık kaygılarına işaret ediyor. Yazarlar bu iki grubun doğrudan istatistiksel karşılaştırması olarak okunmaması gerektiğini vurguluyor; ölçekler, örneklemler ve bağlamlar çalışmadan çalışmaya farklı.

Dört ABCE boyutu arasında ilişkiler görülüyor. Davranışsal katılım ve etik anlayış, duyuşsal boyuttan bilişsel boyuta giden yolda aracılık rolü oynuyor. Bunu sade söylersek, motivasyon ve güven doğrudan bilgiye dönüşmüyor; araya uygulama ve etik kavrayış giriyor.

Derlemenin betimleyici bölümü de bir dengesizliği gösteriyor: Yazarlar literatürün güçlü biçimde öğrenci merkezli olduğunu ve eğitmen ile kurum bakış açılarının az incelendiğini belirtiyor.

Bu hafta ne yapılabilir

Aşağıdaki adımlar derlemenin bulgularından çıkardığımız tavsiyelerdir; derlemenin kendi önerisi değildir. Bir üniversitenin ya da kurumsal eğitim biriminin bu hafta başlayabileceği adımlar:

• Mevcut yapay zeka eğitiminin programını üç başlığa ayırın: Araç kullanımı, çıktıyı eleştirel değerlendirme, etik ve sorumluluk. Her birine kaç saat ayrıldığını yazın.
• Her oturuma, yapay zekanın ürettiği metinde hata bulmayı ve gerekçelendirmeyi isteyen bir görev ekleyin.
• Katılımcıya aracı kaç kez kullandığını değil, bir çıktıyı neden reddettiğini ya da düzelttiğini sorun. Kullanım sayısı panosuna tek başına güvenmeyin.
• Öğretim elemanları ve öğrenciler için ayrı ölçüm yapın. Derleme iki grubun farklı alanlarda zorlandığını gösteriyor; tek bir anket ikisini aynı çıtaya koymamalı.
• Eğitimden altı ay sonra kısa bir izleme ölçümü planlayın. Derlemede altı aylık kalıcılık ölçümü, Hong'un çalışmasıyla örnekleniyor.
• YÖK'ün Üretken Yapay Zeka Kullanımına Dair Etik Rehberi'ni eğitim içeriğinizle karşılaştırın. Rehberin kapsamı bilimsel araştırma ve yayın faaliyetleridir; ders içi kullanım kurallarını kurumun ayrıca düşünmesi gerekir.

Okul düzeyinde bu boşluğu dolduracak bir çerçeve arayanlar için OECD ve Avrupa Komisyonu'nun dört alan ve 19 yetkinlikten oluşan yapay zeka okuryazarlığı çerçevesini ayrıca inceledik.

Sınırlar

Derlemenin yazarları kendi sınırlarını açıkça listeliyor. Veri çıkarımı yazar ekibince yapıldı ve değerlendiriciler arası güvenirlik istatistiği hesaplanmadı. Kalite değerlendirmesi biçimsel bir ağırlıklandırma olarak değil, anlatısal biçimde kullanıldı. Arama dizesi, 'educator' gibi terimleri kapsamadığı için geriye dönük olarak dar bulundu. Ek A'daki kaynak haritası 56 çalışmalık taranmış havuzun birebir karşılığı değil; bu yüzden havuza ilişkin sayımlar için kullanılmamalı. Yayın ağırlığı Asya, Kuzey Amerika ve Avrupa'da; Afrika ve Güney Amerika'dan az çalışma var. Türkiye'ye ilişkin ayrı bir bulgu elimizdeki metinde yer almıyor. Üçüncü soruya ilişkin bulgular burada derlemenin özeti düzeyinde aktarıldı.

İki sınır daha okurun işini doğrudan ilgilendiriyor. Derleme okul ve kurumsal örnekleri kapsam dışı bıraktığı için bulgular yükseköğretim bağlamına aittir. Okul yöneticileri ve şirket eğitim ekipleri bunları yalnızca ipucu olarak okumalı. Ayrıca bulgular eğitimlerin ne içerdiğini anlatıyor, hangisinin daha iyi sonuç verdiğini kanıtlamıyor.

Sık sorulan sorular

Komut yazma eğitimi gereksiz mi?

Hayır. Derleme araç odaklı yaklaşımların kısa vadede pratik olarak yararlı olduğunu belirtiyor. Sorun, eğitimin yalnızca orada kalması. Eleştirel değerlendirme ve etik tartışma eklenmediğinde okuryazarlığın bütünü gelişmiyor.

Bu derleme Türkiye'deki üniversiteleri de kapsıyor mu?

Elimizdeki metinde ülke bazlı döküm yok. Derleme coğrafi dağılımı yalnızca bölgeler düzeyinde veriyor: Asya, Kuzey Amerika ve Avrupa ağırlıklı. Türkiye'den çalışma olup olmadığı kaynakta belirtilmiyor.

Okul yöneticileri bu bulgulardan yararlanabilir mi?

Çerçeve olarak evet, kanıt olarak sınırlı. Derleme K-12 örneklemlerini kapsam dışı bıraktı. Eğitim programını araç, eleştirel değerlendirme ve etik olarak ayırma önerisi okullarda da denenebilir.

Kaynak: Springer, 'A systematic review examining conceptualizations and implementation pathways alongside empirical evidence of artificial intelligence literacy in higher education from 2021 to 2025', Cilt 5, makale no 1234, 27 Ekim 2026, DOI 10.1007/s44217-026-02323-x. Ek kaynak: Yükseköğretim Kurulu, 'Yapay Zeka Kullanımına Dair Etik Rehber' sayfası.

Bu yazı EdTech Türkiye yayın masasında, yapay zeka desteğiyle birincil kaynaklardan hazırlandı; olgular kaynaklarla karşılaştırılarak denetlendi. Editörlerimiz yazıyı yayından sonra da izler; hata bildirimlerini düzeltme politikamıza göre ele alırız.

Bu içerik, Edtech Türkiye Editörlüğü'nün yapay zeka destekli yayın hattında kaynak taraması ve otomatik editör denetiminden geçirilerek hazırlanmıştır. Süreç için Editöryal İlkelerimize bakabilir, hata bildirimini iletişim sayfasından iletebilirsiniz.